AİLE ANAYASASI ve KURUMSAL YÖNETİM

GİRİŞ

Aile Anayasası kavramı 2000’lerin ilk yarısından itibaren akademik camiada eserlere de konu edilerek tartışılmaya başlandıysa da iş dünyasında özellikle son yıllarda öne çıkarılan bir konu halini almıştır. Türk şirketlerinin % 95’i ve halka açık tüm şirketlerin % 75’i aile şirketlerinden oluşmakta ve aile şirketleri, gayrisafi yurtiçi hâsılanın yaklaşık % 75’ini temsil etmektedir. Bu durum göz önüne alındığında kurumsal yönetimin Türkiye için ne kadar önemli olduğu bir kez daha anlaşılıyor. Kurumsal yönetim yalnızca halka açık şirketlere özgü bir yükümlülük değil; şirketlerin hayatları boyunca geçirdiği krizler, aile kavgaları ve zorluklar karşısında ayakta kalmasını yani sürdürülebilirliğini garanti eden bir rehberdir.

Bununla birlikte yönetim danışmanlığının birçok konusunda olduğu gibi Aile Anayasası kavramı, yasal tabanı ve uygulaması üzerine bazı riskler bulunmaktadır. İşbu makalede öncelikle Aile Anayasası uygulamasında öne çıkanlara yer verilecek, ardından bu uygulamaların taşıdığı çeşitli riskler eleştirel bir bakış açısı ile açıklanacak ve son olarak I Can Advisory tarafından benimsenen uygulamaya yer verilecektir.

1) AİLE ANAYASASI UYGULAMASINDA ÖNE ÇIKANLAR

Aile Anayasası uygulamalarını destekleyen Devlet’in düzenleyici ve denetleyici kurumların başında gelen Sanayi ve Ticaret Odaları ve bazı sivil toplum kuruluşlarının (TÜSİAD, TKYD) öncülüğünde oluşturulan model diğer uygulayıcılar (danışman veya kullanıcı şirket yöneticileri) için de özetlendiği gibi yaygın kabul görmüştür.

Söz konusu model aşağıdaki gibi özetlenmiştir.

Başlangıç

1.Bölüm: Genel Hükümler 

Anayasanın gerekçesi, amacı, ailenin misyonu, değerleri, aile içi ilişkiler yer almaktadır.

2. Bölüm: Çalışma İlişkileri

Ailenin dışından ya da aile üyelerinden olan çalışan ve yöneticilere ilişkin düzenlemeler, şirkette görev alan aile üyelerinin uymaları gereken kurallar ele alınmıştır. 

3. Bölüm: İdari Yapılanma

Aile toplantılarına aile konseyi veya üyelerine, konseyin çalışma şekil ve görevlerine ilişkin hükümler yer almaktadır.

4. Bölüm: Mülkiyet

Şirketin mülkiyet (ortaklık, pay) yapısı ve bu yapıda meydana gelebilecek değişimlere ilişkin düzenlemeler ele alınmaktadır.

Söz konusu model ortalama 20 madde ve 15 sayfadan oluşan yazılı metinleri kapsamaktadır.

2) AİLE ANAYASASI UYGULAMALARININ TAŞIDIĞI ÇEŞİTLİ RİSKLER

Bir önceki bölüm ile kamu otoritesinin öncülüğünde ve ilgili sivil toplum kuruluşlarının desteğinde yaygın bir kabul kazanan uygulamaların özellikle yasal mevzuat ile çeliştiği bazı hususlar yüksek risk taşıdığından her bir proje, uygulama için özel olarak ve titizlikle üzerinde durulması gereken detayları karşımıza çıkarmaktadır. Belirtildiği üzere söz konusu riskler şirketlere, şirketlerin pay sahibi aile üyelerinin özelliklerine, şirketin faaliyet gösterdiği sektörün tabi olduğu özel yasal mevzuata, şirketin ortaklık yapısına veya çok uluslu (uluslararası) oluşuna göre değişiklik arz ettiğinden işbu makale ile sadece genel hatlarıyla öne çıkan bazı hususlara yer verilerek konunun önemine dikkat çekmek hedeflenmektedir.

Bu bölümün alt başlıklarında eleştiriye konu edilen ve yaygın (yanlış) kabul üzere öne çıkarılan Aile Anayasası  uygulamalarının içerdiği “metinler” aynen alınarak incelenecektir.

1. Bölüm: Genel Hükümler 

Genel olarak pozitif dilekler, temenniler ve tavsiyeler içeren bölüme ilişkin hususların yaptırımına değinilmemesi dikkat çekicidir.

Bölüm 2. Çalışma İlişkileri

“Şirket faaliyetlerinin yönetiminde profesyonellik ön plandadır. Profesyonellikten kasıt, objektif ölçütlerin, somut verilerin, bilgi ve deneyimin karar almada temel yol gösterici olmasıdır.”

“Aile üyelerinin, Şirket(leri)in yönetim organlarında görev alabilmek için gereken bilgi ve becerilerin rasyonel bir biçimde belirlenmesi Aile Konseyi’nin görevidir. Bilgi, görgü, deneyim ve performans düzeyi elverişli ise aile üyeleri uygun yönetim kademelerinde görev alabilirler”

Objektif ölçütler ve rasyonel bir tabanda yönetici olacak aile üyelerinin değerlendirilmesi son derece yerinde bir açıklama olmakla birlikte bu konuda görev ve yetkinin Aile Konseyi’ne verilmesi ve ucunun açık bırakılması kendi içinde çelişir bir yapıyı beraberinde getirmektedir.

Deneyim geride bırakılan “yıllar” ve performans düzeyi ise “çok çalışmak” şeklinde yaygın yanlış olduğu üzere toplumda kabul görmektedir. Buna karşın yaratılan katma değerin ölçülebilir ve sayısal (finansal) ifade edilebilir olması deneyimi ve bu değer için katlanılan maliyetin veya sermayenin etkin ve verimli kullanımı olan performansı analiz eden çeşitli profesyonel ve bilimsel modeller (KPI, Balanced Scorecard vb.) uluslararası kabul görmüş objektif, rasyonel çözümlerdir.

2. Bölüm: İdari Yapılanma

“İlgili yasalara göre oluşturulması zorunlu olan Yönetim Kurulu, Denetim Kurulu gibi organların yanı sıra, ailenin iş yaşamındaki etkinliğini artırmak ve aile ile iş ilişkilerini düzenlemek üzere Aile Konseyi’nin meydana getirilmesi önemlidir”

6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu Denetleme Kurulu organını kaldırarak görevi bağımsız denetçiye devretmiştir. 6362 sayılı Sermaye Piyasası Kanunu ise 3’ü zorunlu olmak üzere çeşitli komiteleri düzenlemiş olmakla birlikte söz konusu komiteler Yönetim Kurulu Üyeleri veya gereken hallerde uzmanların üyeliğinde oluşturulmaktır. Bahsi geçen komite ile kurul kavramlarının karıştırılması yetki ve sorumluluk boyutunda da ciddi yasal uyuşmazlıkları beraberinde getirecektir. Öte yandan yasal konuda alınabilecek kararların zemini ile aile içindeki özel konuların ayrıştırılması önem arz etmektedir.

“Aileye ait Şirket(ler)in yönetiminde görev alsın ya da almasın, Şirket(ler)de hissesi olan aile üyeleri ile bunların birinci dereceden akrabaları arasında 15 yaş üzerindekiler Aile Konseyine üye olabilirler… Hisse sahibi olmasına karşın 15 yaşını doldurmamış çocuklar Konsey toplantılarına katılabilirler ancak oy haklarını ebeveyni/vasisi aracılığıyla kullanabilirler” 

Bahsi geçen oy hakkının kullanılmasında oy hakkının yasal dayanağı olduğu üzere şirket payları ile mi orantılı olacağı yoksa bir tür oylarda imtiyazın varlığından bahsederek aile bireylerinin sayısı üzerine mi kurulacağı netliğe kavuşturulmalıdır. Yasal düzenleme elbette daha doğru ve tavsiye edilen şeklidir.

4. Bölüm: Mülkiyet

“Hisselerin (pay) satış değeri, Konseyde yapılan görüşmeler yoluyla saptanır. Eğer bu konuda görüş farklılıkları ortaya çıkarsa, hisse değerinin belirlenmesinde aile dışından uzman yardımı alınabilir.”

Şirket paylarının değerlenmesinden kullanılan yöntemler uluslararası kabul görmüş birkaç bilimsel model üzerine inşa edilmiş olup ancak bu konuda yasal yetkiye de sahip, profesyonel kişiler tarafından söz konusu değerleme çalışması raporlanabilir. Şirket paylarının değerlemesi, mülkiyet hakkı vb. hususlarda ihtilafa düşen ortaklar Asliye Ticaret Mahkemesine başvurarak uzman bilirkişi atanması veya doğrudan uzman mütalaası marifetiyle ilgili payların değerlemesini de içeren raporu talep edebilirler. Konunun mali hukuk boyutunda özetle açıklandığı bunun dışındaki uygulamalar velev ki aile konseyinin şirket paylarına ilişkin değerlemeye yönelik kanaatini paylaşması veya diğer yetkisiz kişilerin sunduğu veriler üzerine işlem yapılması hak kayıplarını ve yeni ihtilafları beraberinde getirecek, davaların ve diğer istenmeyen uyuşmazlıkların artışında kök neden olacaktır.

“Konsey ayrıca, Miras Hukuku, Şirketler Hukuku ve Vakıflar Hukuku açısından uygun formülleri/yapıları oluşturmakla yükümlüdür.”

Buna karşın üst paragrafta açıklandığı üzere Bilirkişi Kanunu, Türk Ticaret Kanunu ve ilgili diğer yasal düzenlemelere açıkça aykırılık teşkil eden hatalar yapılmıştır.

3) I CAN ADVISORY YAKLAŞIMI VE UYGULAMASI

I Can Advisory piyasada mevcut olan tüm yaklaşımlardan doğru veya yanlış yönleri olmakla birlikte mutlaka kazanılabilecek değerler olduğuna inancı üzerine güncel yasal mevzuat, bilimsel modeller ve uluslararası kabul görmüş profesyonel uygulamalar ile ihtiyaçlara özel çözümler sunma yönünde yaklaşım sergilemektedir.

Buna göre Aile Anayasası;

  • Başta “Kurumsal Yönetim İlkeleri” olmak üzere ilgili yasal mevzuatın üzerine inşa edilmiş,
  • Kurumsal yönetimin adil, şeffaf, hesap verebilir ve sorumluluk temeline dayanan,
  • Şirket(ler)in sürdürülebilir büyümesinin birinci öncelik olarak alınan,
  • Yönetim yetkisinin kazanılması, performans değerlemesi (ödül veya ceza), kuşaklararası aktarılması da dahil devredilmesi gibi çeşitli hususlarda objektif, rasyonel sistemlerin tesis edilmesi ve denetlenmesi sağlanan,
  • Mülkiyet (ortaklık, pay) hakkının edinilmesi veya devrinin açıklık kazandığı,
  • Aile üyesi olmayan profesyonel yöneticiler ve çalışanlar ile olan ilişkilerin düzenlendiği temel nitelikleri taşımalıdır.

Aile Anayasası Projesinin Aşamaları

  1. Giriş: İlk olarak şirketin yönetim kurulu ve pay sahiplerinden oluşan aile hem yasal mevzuat hem de bilimsel yaklaşımlar ve profesyonel uygulamalar üzerine özel eğitim verilerek projenin amacı, önemi ve metodolojisi öğretilmelidir.
  2. Analiz: Aile Anayasasının taşıması gereken temel niteliklerin her aile ve şirket için temelde aynı olabilecek yönleri kadar özgün olan yönleri de olacağından “Değerler Analizi” çalışması yapılmalıdır. Bu çalışma ile söz konusu ailenin değerlerini, önem ve önceliklerini tespit etmek gerekir.
  3. Tasarım: Projenin metodolojisi esasınca tüm katılımcılar ile ortalama bir haftalık sürede makul seviyede tartışma, sorgulama ve neden – sonuç ilişkisi kurma üzerine ortak akıl kazanılması sağlanmalıdır. Böylelikle ailenin “Değerler Analizi” ile uyumlu bir mutabakat üzerine şirketin hem yasal mevzuat hem de bilimsel yaklaşımlar ve profesyonel uygulamalar ile korunan ve geliştirilen Aile Anayasası için ortak akıl kazanılmış olunur.
  4. Uygulama: Aile Anayasası tamamlandığında gizliliğe ilişkin özel hükümler saklı kalmak kaydıyla ilgili konularda şirketin üst düzey yöneticileri ve/veya çalışanları ile paylaşılarak uygulamaya başlanmalı, periyodik toplantılar, tutanaklar, ölçme ve değerleme çalışmaları ile gerekli hallerde geri besleme sağlanarak proje desteklenmelidir.

Aile Anayasasının Temel Bölümleri

  1. Amaç ve İlkeler
    A) Aile Anayasasının Amacı ve Önemi
    B) Aile Anayasasındaki Temel İlkeler
  1. Pay Sahipleri Sözleşmesi: Ortaklık (pay) yapısı ve değişme şartları
  2. Şirket Unvanının (markanın) Kullanımı
  3. Yönetim Organları, Görevleri ve İşleyişleri
    A) Aile Meclisi (Konseyi) yapısı ve işleyişi,
    B) Yönetim Kurulu oluşumu yapısı ve işleyişi,
    C) Yönetim Kurulu Başkan ve Üyelerin görevleri,
    D) Yönetim Kurulu bünyesinde oluşturulabilecek komiteler ve çalışma esasları,
    E) Yönetim Kurulunun çalışma esasları
  1. Yönetimin Devri
    A) Yeni kuşakların yetiştirilmesi (halef, selef)
  1. İnsan Kaynakları (Entelektüel Sermaye) Yönetimi
    A) İstihdam ilkeleri,
    B) Yedekleme ve ayrılma ilkeleri,
    C) Aile üyelerinin hakları ve yükümlülükleri,
    D) Aile üyelerinin performanslarının ölçme ve değerlemesi,
    E) Aile üyesi olmayan yönetici ve çalışanların durumu,
  1. Aile Üyeleri Arasındaki İlişkiler Ayrımı ve Çatışma Yönetimi
  2. Anayasa Değişiklikleri, Yaptırımlar ve Uygulama Prosedürü

 

İbrahim CAN

Finansal Yönetim ve Hukuk Danışmanı | Akademisyen
(SMMM | SPK/KGK Bağımsız Denetçi | Ceza ve Hukuk Adli Bilirkişi | Kayyım)